Phía tây không có gì lạ - Erich Maria Remarque

...

Giá như chúng tôi được trở về nhà năm 1916, hẳn chúng tôi đã bung ra được một cơn bão táp bằng nỗi đau thương và sức mạnh tích tụ từ những gì chúng tôi đã trải qua. Giờ đây nếu trở về, chúng tôi mệt mỏi, suy tàn, kiệt sức, mất gốc rễ và không hy vọng. Chúng tôi sẽ không thể thích ứng được nữa. Người ta cũng sẽ không hiểu chúng tôi... vì có một thế hệ trưởng thành trước chúng tôi, họ đã cùng chúng tôi chia sẽ những năm ngoài chiến trường thật đấy, nhưng họ đã có gia đình và nghề nghiệp, giờ đây họ sẽ trở về những vị trí cũ, nơi họ sẽ quên đi cuộc chiến tranh... và sau lưng chúng tôi một thế hệ khác lớn lên, giống như chúng tôi trước đây, họ sẽ xa lạ với chúng tôi và gạt chúng tôi sang bên. Chúng tôi thừa thãi đối với chính mình, chúng tôi sẽ trưởng thành, một số sẽ thích ứng được, số khác cam chịu, còn rất nhiều người sẽ trở nên lúng túng... Năm tháng sẽ cứ thế trôi qua và cuối cùng chúng tôi sẽ lụi tàn.

...

Tôi đứng dậy.

Tôi rất bình thản. Năm tháng xin cứ việc đến, chúng không còn lấy đi thứ gì của tôi, chúng không lấy được thứ gì của tôi nữa. Tôi đơn độc và vô vọng đến nỗi tôi có thể nghênh đón chúng mà chẳng hề sợ hãi. Cái cuộc đời đã đưa tôi đi qua suốt những năm tháng ấy vẫn còn đó trong hai bàn tay tôi, trong đôi mắt tôi. Tôi không biết mình đã vượt qua được nó hay chưa. Nhưng chừng nào nó còn đó, nó sẽ tự tìm ra con đường đi, cho dù cái đang xưng "tôi" trong tôi có muốn hay không.

Anh ta ngã chúi về phía trước và nằm dài dưới đất như đang ngủ. Khi lật anh ta lên, người ta thấy rõ anh ta đã không phải chịu đau đớn gì nhiều; gương mặt anh ta toát lên một vẻ bình thản đến mức có thể nghĩ anh ta gần như hài lòng về cái kết cục như vậy.

Anh ta chết vào tháng 12/1918, trong một ngày khắp mặt trận yên tĩnh và êm đềm đến nỗi bản báo cáo về tình hình chiến sự hôm đó chỉ gói gọn trong một câu:

"Phía Tây không có gì lạ / All quiet on the Western front / Im Westen nichts Neues"

Im Westen nichts Neues” là cụm từ báo cáo quân sự (nghĩa đen: Phía Tây không có gì mới). Nó gợi sự mỉa mai: trong khi báo cáo ghi “không có gì mới”, thực tế là sự chết chóc vẫn tiếp diễn từng giờ từng phút.

...

Doanh trại ra sức làm tổng vệ sinh. Điểm danh nối tiếp điểm danh. Chúng tôi bị kiểm tra từ mọi phía. Đồ rách được đổi lấy đồ lành. Tôi vớ được một cái áo khoác mới đẹp miễn chê, Kat thậm chí được hẳn một bộ quân phục hoàn chỉnh. Xuất hiện tin đồn sẽ có hoà bình, nhưng lại có ý kiến khác xem chừng hợp lý hơn: rằng chúng tôi sẽ được chuyển sang Nga. Nhưng chúng tôi cần ăn mặc tử tế hơn ở Nga để làm gì? Cuối cùng sự thật cũng rò rỉ: Hoàng đế sắp đến thăm. Vì thế mới có lắm cuộc kiểm tra như vậy.

Suốt tám ngày liền chúng tôi ngỡ như mình đan gở trong trại tân binh, với cường độ làm việc và tập luyện y chang dành cho lính mới. Ai nấy đều cau có và bực bội vì việc chải chuốt quá mức như vậy không hợp với chúng tôi, và cái trò tập diễu binh lại càng không. Chính những thứ này còn chọc giận những người lính hơn cả chiến hào. Cuối cùng thời điểm đã đến. Chúng tôi đứng nghiêm, và Hoàng đế xuất hiện. Chúng tôi tò mò muốn biết ngài trông như thế nào. Ngài đi dọc trước hàng quân, và tôi thực sự có hơi thất vọng: xem các bức ảnh tôi cứ hình dung ngài phải cao lớn hơn và đường bệ hơn, và trên hết tiếng nói của ngài phải sang sảng trầm hùng lắm.

Ngài trao những huân chương Chữ thập sắt và hỏi chuyện người này người khác. Rồi chúng tôi giải tán.

Sau đó cả bọn bắt đầu bàn tán. Tjaden ngạc nhiên nói: "Thì ra đó là người quyền cao nhất trên đời. Trước mặt ngài ai cũng phải đứng nghiêm, bất kỳ ai!" Cậu ta ngẫm nghĩ. "Trước mặt ngài thì ngay cả Hindenburg cũng phải đứng nghiêm, đúng chứ?

"Đúng thế!" Kat xác nhận.

Tjaden còn chưa nói hết. Cậ ta nghĩ ngợi một lúc rồi hỏi: "Thế một ông vua cũng phải đứng nghiêm trước một vị hoàng đế chăng?"

Chẳng ai biết đích xác, nhưng chúng tôi nghĩ, chắc là không. Cả hai vị đều quyền cao chức trọng đến mức chắc chắn giữa họ không có chuyện đứng nghiêm nữa.

"Cậu nghĩ nhảm nhí cái gì thế," Kat nói. "Cái chính là bản thân cậu phải đứng nghiêm, vậy thôi"

Nhưng Tjaden đang hoàn toàn bị mê hoặc. Trí tưởng tượng vốn dĩ rất nghèo nàn của cậu ta sôi lên sùng sục.

"Nghĩa mà xem" cậu ta tuyên bố, "đơn giản là tớ không hiểu nổi một vị hoảng đế mà cũng phải đi ỉa y như tớ."

"Cậu có thể tin chắc như thế," Kropp cười.

"Cái cậu này điện nặng rồi," Kat chêm vào, "chấy rận làm ổ trong sọ cậu hả Tjaden, đi ỉa ngay lập tức đi, cho đầu óc tỉnh táo ra và không nói năng như đứa trẻ con còn quấn tã nữa."

Tjaden lủi mất.

Nhưng tớ vẫn muốn biết một điều," Albert nói, "nếu Hoàng đế nói 'không', liệu chiến tranh có xảy ra không nhỉ?"

"Tớ tin chắc chắn vẫn cứ xảy ra," tôi xen vào, "nghe nói ban đầu chính Hoàng đế cũng dâu có muốn chiến tranh."

"Thì thế, mình ngài chưa đủ, giá mà trên thế giới cso độ hai chục, ba chục người nữa đều nói 'không' thì được"

"Chính thể," tôi thừa nhận, "nhưng khổ nỗi chính họ lại muốn có chiến tranh."

"Càng nghĩ càng thấy kỳ cục," Kropp nói tiếp, "bọn mình ở đây để bảo vệ Tổ quốc mình. Nhưng bọn Pháp cũng đang ở đây để bảo vệ Tổ quốc của chúng. Vậy ai đúng?"

"Có lẽ cả hai," tôi nói vậy mà không tin vậy.

"Cứ cho là thế đi," Albert tiếp, nhìn cậu ấy thì biết cậu ấy đang muốn dồn tôi vào thế bí, "nhưng các giáo sư, các linh mục và báo chí của phe ta đều nói rằng chỉ có phe ta mới có chính nghĩa, và tớ cũng mong sẽ là như thế... Trong khi đó bọn giáo sư, linh mục và báo chí Pháp cuyngx lại quả quyết rằng chỉ chúng nó mới có chính nghĩa, vậy nên hiểu thế nào đây hả?"

"Tớ không biết," tôi nói, "dù sao thì cũng đang chiến tranh, và mỗi tháng lại thêm vài nước tham chiến."

Tjaden lại xuất hiện. Cậu ta vẫn còn háo hức và lại lập tức háo hức và lại lập tức xen vào câu chuyện, cậu ta muốn biết một cuộc chiến thường nổ ra như thế nào.

"Phần lớn bắt đầu bằng việc một nước này xúc phạm nặng nề một nước kia," Albert trả lời giọng có phần kẻ cả.

Nhưng Tjaden làm bộ chậm hiểu: "Một nước ư? Tớ không hiểu. Một quả núi ở nước Đức thì sao có thể xúc phạm một quả núi ở nước Pháp được. Hay một con sông hay một cánh rừng hay một cánh đồng lúa mì cũng thế thôi."

"Cậu thậm ngu hau cậu chỉ ra vẻ ngu hả?" Kropp càu nhàu. "Ý tớ không phải như vậy. Một dân tộc xúc phạm một dân tộc khác..."

"Thế thì tớ chả có việc gì ở chiến trường này cả," Tjaden đáp, "tớ không cảm thấy bị ai xúc phạm."

"Người ta còn phải trình cả với cậu nữa chắc," Albert cáu kỉnh nói, "cái loại nàh quê chân đất mắt toét như cậu ai thèm hỏi đến."

"Nếu vậy thì bây giờ tớ càng có lý do để bỏ về nhà," Tjaden khăng khăng, khiến tất cả cười ồ lên.

"Dào, ngu vãi, đây là dân tộc theo nghĩa một cộng đồng, một quốc gia hiểu chưa..." Muller kêu lên.

"Quốc gia, quốc gia," Tjaden ranh mãnh búng ngón tay, "bọn hiến binh, cảnh sát, thuế má, quốc gia của các cậu đấy. Nếu cậu dính dáng tới những thứ đó, đây xin kiếu."

"Đúng vậy," Kat nói, "lần đầu tiên thấy cậu nói được một câu chuẩn đấy, Tjaden, giữa quốc gia và quê hương quả là có sự khác biệt."

"Nhưng chúng đi liền với nhau mà." Kropp nghĩ ngợi, "làm gì có quê hương nào không có quốc gia."

"Đúng, nhưng cậu thử nghĩ xem, hầu hết chúng ta đều là con nhà bình dân. Và ở Pháp phần đông mọi người cũng là công nhân, thợ thủ công hoặc công chức quèn. Một anh thợ khoá và một anh thợ đóng giày người Pháp không dưng muốn tấn công chúng ta để làm gì? Không, đó chỉ là do các chính phủ. Trước khi đến đây, tớ chưa từng gặp một người Pháp nào, và phần đông người Pháp cũng chẳng biết gì về người Đức chúng ta. Ý kiến của họ cũng không được đếm xỉa đến như ý kiến của chúng ta."

"Vậy tựu trung có chiến tranh để làm gì?" Tjaden hỏi.

Kat nhún vai: "Hẳn phải có những kẻ kiếmchác được trong chiến tranh."

"Chà, đây không nằm tỏng số ấy đâu nhé," Tjaden cười nhạo.

"Không phải cậu, cũng chẳng phải người nào ở đây cả."

"Vậy thì ai?" Tjaden gặng. "Chiến tranh cũng đâu có lợi lộc gì cho Hoàng đế. Ngài đã có đủ mọi thứ ngài cần."

"Đừng nói thế," Kat đáp," cho đến bây giờ Hoàng đế chưa tiến hành một cuộc chiến tranh nào cả. Mà mỗi vị hoàng đế có tầm cỡ cần it nhất một cuộc chiến tranh, nếu không sẽ chẳng nổi danh được. Cứ đọc lại trong sách giao khoa mà xem."

"Các vị tướng cũng nhờ có chiến tranh mà nổi tiếng đó thôi," Detering nói.

"Còn nổi tiếng hơn cả hoàng đế ấy chứ," Kat xác nhận.

"Chắc chắn đằng sau họ còn có những kẻ khác muốn kiếm lợi từ chiến tranh," Detering làu bàu.

"Tớ nghĩ đây là một dạng sốt dịch thì đúng hơn," Albert nói. "Thật ra chẳng ai muốn sốt cả, vậy mà đùng một cái lại bị sốt. Chúng ta không muốn chiến tranh, những người khác cũng khẳng định thế... vậy mà một nửa thế giới đang bị dính chặt vào đấy."

"Nhưng bên kia chúng dối trá hơn bên ta," tôi đáp, "thử nhớ đến những tờ truyền đơn tìm được trong người tù binh mà xem, trong ấy viết rằng quân ta ăn thịt trẻ em Bỉ. Trong khi chính những thằng khốn viết như vậy lại là những kẻ đã treo cổ bọn trẻ đó. Chúng mới là thủ phạm đích thực."

Muller đứng dậy. "Dù thể nào thì chiến tranh ở đây vẫn còn tốt hơn là ở Đức. Các cậu cứ nhìn những cánh đồng chi chít hố pháo kia đi!"

"Cái đó đúng," ngay cả Tjaden cũng đồng tình, "nhưng không hề có chiến tranh thì còn tốt hơn nữa."

Cậu ta bỏ đi với vẻ tự hào, vì đã cho chúng tôi, bọn lính có học tưhcs, một bài học. Và quan điểm của cậu ta quả là đặc trưng ở đây; người ta luôn luôn bắt gặp nó và không có cách nào đối đáp lại cho đủ sức thuyết phục, vì quan điểm này chặn đứng mọi kiểu suy luận khác. Tình cảm dân tộc của người lính nằm ở chỗ anh ta đang có mặt ở mặt trận. Nhưng cũng chỉ dừng ở đó thôi, mọi thứ khác anh ta đánh giá qua thực tiễn và theo cách nhìn nhận của anh ta.

Albert bực bội nằm dài trên cỏ. "Tốt hơn là không bàn cãi về toàn bộ cái thứ nhảm nhí này."

"Bàn cãi cũng chẳng thay đổi được gì," Kat khẳng định.

Đã thế chúng tôi còn phải đem trả gần hết những quần áo vừa được lĩnh và nhận lại đống đồ cũ nát của mình. Quần áo tốt chỉ dùng để duyệt binh thôi.